Creativiteit ontwikkelen binnen je team of organisatie
Hoe toekomstbestendige organisaties creatief denken de vrije loop laten
Creativiteit kan aanvoelen als iets ongrijpbaars. Alsof het alleen is weggelegd voor kunstenaars of visionairs. Hierdoor denken veel mensen (ten onrechte) dat ze niet creatief zijn. Het kan lijken alsof creativiteit een aangeboren aanleg is die je wel of niet hebt. Of dat creativiteit ontwikkelen een toevallig proces is dat moeilijk te sturen is. Creatief denken is echter een vaardigheid die je kunt trainen en ontwikkelen, mits je de juiste mindset, omgeving en ondersteuning hebt.
Wat is creativiteit nou eigenlijk?
Om creativiteit te ontwikkelen, is het goed om te begrijpen wat creativiteit is. Psycholoog Joy Paul Guilford (1950) verrichte een van de eerste wetenschappelijke onderzoeken naar dit onderwerp. Hij definieerde creativiteit als een combinatie tussen ‘divergent’ en ‘convergent’ denken. Divergent denken verwijst naar het vermogen om verschillende ideeën en oplossingen te genereren, terwijl convergent denken gaat om het vermogen om de beste oplossing uit die ideeën te selecteren. Zijn onderzoek vormde de basis voor veel vervolgonderzoek, wat destijds vooral gericht was op de persoonlijke kenmerken die creativiteit beïnvloeden en hoe creativiteit gemeten kan worden.
Een ander toongevende theorie is de ‘Componential Theory of Creativity’ van onderzoeker Teresa Amabile (1983). Zij omschrijft creativiteit als volgt:
“Creativiteit is het formuleren van nieuwe en bruikbare ideeën, processen, services of producten.”
Deze definitie stelt dat een idee als creatief bestempeld wordt wanneer het zowel nieuw als bruikbaar is. Het idee moet dus origineel of vernieuwend zijn, maar ook praktisch en uitvoerbaar in de context waarin het wordt toegepast. Als een idee alleen nieuw is maar niet nuttig, wordt het niet als creatief gezien. Beide elementen zijn volgens Amabile essentieel om een idee als creatief te beschouwen.
Componential Theory of Creativity van Teresa Amabile
In 1983 ontwikkelde Teresa Amabile de ‘Three Components of Creativity’, die zij in 1988 uitbreidde om deze ook toepasbaar te maken op organisaties. De theorie van Amabile stelt dat creativiteit bestaat uit drie interne kerncomponenten:
- Expertise: De kennis en expertise die iemand heeft over een specifiek vakgebied. Je kunt volgens Amabile enkel creatief zijn in een domein of onderwerp waarvan je kennis hebt.
- Creatief denken: De cognitieve vaardigheden en persoonskenmerken die noodzakelijk zijn om creatief te kunnen denken, zoals probleemoplossend vermogen en divergent denken.
- Motivatie: De drive om te willen werken aan ideeën of oplossingen. Deze motivatie kan zowel intrinsiek als extrinsiek worden aangewakkerd.
Deze interne componenten zijn volgens de theorie van Amabile op hun beurt weer afhankelijk van een overkoepelende externe factor, namelijk de omgeving. Hiermee doelt Amabile op zowel de fysieke als de sociale omgeving. Denk dus aan de ruimte waarin iemand zich begeeft, maar ook de cultuur van de organisatie.
De wereld om ons heen verandert steeds sneller en dwingt organisaties om in beweging te blijven en zich aan te passen aan nieuwe omstandigheden. Creativiteit speelt hierbij een cruciale rol. Het stelt organisaties in staat om niet alleen te reageren op veranderingen, maar ook om nieuwe oplossingen te ontwikkelen en relevant te blijven in een steeds veranderende markt. Andere zaken waarbij creativiteit een rol speelt, zijn bijvoorbeeld het vormen van strategie, het ontwikkelen van campagneconcepten om een organisatieontwikkeling tastbaar te maken, of het zoeken naar een nieuwe benadering voor complexe transitievraagstukken. Daarnaast verhoogt creativiteit de weerbaarheid van een organisatie. En kan creativiteit je werk simpelweg ook leuker maken. Teams die creatief denken kunnen beter onverwachte problemen oplossen en kansen grijpen die anderen mogelijk over het hoofd zien. Een creatief team is vaak dus flexibeler én meer toekomstbestendig.
Spontane ideeën onder de douche
Misschien heb je het zelf ook wel eens gemerkt; je beste ideeën komen zomaar onder de douche in je op. Of je ziet het voorbeeld van Don Draper uit Mad Men, die tijdens een moeilijke meeting plotseling een briljante slogan bedenkt. Hoewel zulke ideeën spontaan lijken, kennen ook zij juist een creatief proces met meerdere fasen. Door hiervan bewust te zijn, kun je dus het creatief proces stimuleren.
‘The Creative Process’ van Graham Wallas
Lang voordat Guilford een definitie van creativiteit formuleerde, ontwikkelde sociaal psycholoog Graham Wallas in 1926 een model dat beschrijft hoe creativiteit tot stand komt. Hoewel de theorie van Wallas bijna honderd jaar oud is, blijft deze relevant voor het begrijpen en faciliteren van het creatieve proces. Wallas onderscheidt vier fasen in zijn model:
- Voorbereiding: De eerste stap is om op onderzoek uit te gaan. Je verzamelt zo veel mogelijk informatie over je probleem en je verkent mogelijke oplossingsrichtingen.
- Incubatie: Vervolgens laat je het probleem even liggen. Je gaat wat anders doen en laat het onderbewuste zijn werk doen. Zo ontstaan er nieuwe verbanden of kun je het probleem vanuit een ander perspectief bekijken.
- Verlichting: Dan komt het “eureka-moment”, het idee onder de douche waarbij alles klikt of de verrassende slogan van Don Draper. Door de voorgaande onbewuste processen kan een oplossing dus op een willekeurig moment te binnen schieten.
- Verificatie: Vervolgens evalueer je of het idee ook daadwerkelijk het probleem oplost. En je werkt stapsgewijs toe naar de realisatie.
Suzanne van Gaal
Volgens Wallas (en meerdere andere onderzoeken) is het creatieve proces niet per se lineair. Het heeft vaak nut om werkzaamheden die creativiteit vergen tijdelijk te onderbreken om daarna tot meer creatieve inzichten te komen. Als een projectteam vastzit en het idee maar niet komt, dan kan het helpen om een stap ‘terug’ te zetten en meer tijd te besteden aan bijvoorbeeld de voorbereiding.
Creativiteit stimuleren binnen je organisatie
Zoals Amabile al beschreef in haar Componential Theory of Creativity zijn er naast individuele vaardigheden ook externe omstandigheden die creativiteit kunnen bevorderen of juist ondermijnen. Tegenwoordig zien steeds meer bedrijven het belang van het creëren van de juiste omgeving voor creativiteit. Google faciliteerde bijvoorbeeld jaren geleden al ontspanningsruimtes waar medewerkers kunnen werken om zo optimaal te kunnen profiteren van momenten van incubatie. Om als organisatie creativiteit te bevorderen hoef je gelukkig niet direct het hele kantoor te verbouwen. Naast de invloed van de fysieke werkruimte zijn er verschillende methoden die je in kunt zetten:
- Heb oog voor cultuur – Creëer een werkomgeving waarin medewerkers zich vrij voelen om nieuwe ideeën te verkennen, zonder angst voor kritiek. Bevorder een cultuur waarin samenwerking en diversiteit van gedachten worden aangemoedigd.
- Stimuleer flexibel denken – Moedig medewerkers aan om problemen vanuit verschillende invalshoeken te benaderen en daarna de meest impactvolle en haalbare ideeën te selecteren. Dit kan door brainstormsessies en creatieve workshops te organiseren of een interdisciplinair projectteam samen te stellen. Wissel ook af en toe van rol binnen een projectteam. Zo ontdek je nieuwe aspecten van het probleem en benut je verschillende vaardigheden.
- Waardeer intrinsieke motivatie en eigenaarschap – Laat medewerkers werken aan projecten die hen interesseren en inspireren. Geef teamleden autonomie over hun taken en betrek ze bij besluitvorming. Vooral voor volharding en het bereiken van creatieve doorbraken is intrinsieke motivatie van groot belang. Daarnaast voelen medewerkers zich meer betrokken en gewaardeerd als ze de ruimte krijgen om creatief te denken en hun ideeën te delen. Dit leidt weer tot een hogere loyaliteit en productiviteit. Een win-win situatie dus!
- Houd het proces open – Geef creativiteit de ruimte door niet te voorsorteren op een oplossing of oplossingsrichting. Voorkom het stellen van teveel kaders, waarmee je de creatieve ruimte en dus de potentie van de uitkomsten limiteert.
- Geef creativiteit de tijd – Erken dat creativiteit tijd kost, dat het creatieve proces niet altijd lineair is en dat het doorlopen van de fases essentieel is voor het ontwikkelen van innovatieve oplossingen. Geef medewerkers de tijd en middelen om grondig na te denken over complexe problemen. Houd deadlines flexibel en plan tijd in voor het herzien en verfijnen van ideeën.
- Maak ruimte voor incubatie – Plan daarnaast momenten voor incubatie, zodat het onderbewuste ruimte krijgt om nieuwe ideeën te ontwikkelen. Dit kan simpelweg al door het houden van een koffiepauze na een intensieve werksessie.
- Faciliteer kennisontwikkeling – Zorg ervoor dat medewerkers toegang tot de juiste kennis en middelen hebben om hun expertise in specifieke domeinen te vergroten. Dit kan door trainingen, workshops en het stimuleren van professionele ontwikkeling. Investeren in kennis is de basis voor creatief denken en het ontwikkelen van waardevolle oplossingen in een specifiek vakgebied.
- Behoud focus – Probeer afleidingen waar je geen controle over hebt te voorkomen. Voorbeelden hiervan zijn geluidsoverlast, een laptop met technische problemen of onverwachte onderbrekingen van collega’s.
- Evalueer het proces en vier successen! – Bespreek na afloop van het project wat er goed ging in het creatieve proces en waar verbeteringen mogelijk zijn. Deel ideeën en inzichten met elkaar. Vier daarnaast successen om het belang van creativiteit te benadrukken en te motiveren voor toekomstige projecten.
Beginnen met creativiteit
Creativiteit is geen individualistisch en ongrijpbaar proces, maar een vaardigheid die je kunt ontwikkelen met de juiste ondersteuning en omgeving. Creatief denken is essentieel bij de veranderlijke vraagstukken waar organisaties tegenwoordig mee worstelen en wordt alleen maar belangrijker naar mate de onzekerheid toeneemt. Richt je daarom op het ontwikkelen van creatieve vaardigheden bij je collega’s en een cultuur van proactief meedenken over kansen. Want wie vandaag investeert in creativiteit, bouwt morgen aan een toekomst vol innovatieve kansen.
