Social Design als instrument voor effectieve participatie

We hebben te maken met grote bestuurlijke, maatschappelijke en technologische verschuivingen. De toenemende complexiteit van deze veranderingen zorgt regelmatig voor weerstand bij degenen die door de veranderingen worden beïnvloed. Daarom is het des te belangrijker om mensen al vroeg bij beslissingen te betrekken. Het belang van participatie wordt dus steeds groter.

Participatie manifesteert zich in verschillende vormen, variërend van burgerraden en enquêtes tot online platforms en participatieve workshops. Soms is het informeren van belanghebbenden voldoende, terwijl in andere gevallen een hoger niveau van betrokkenheid nodig is, zoals coproductie of zelfs besluitvorming. Social Design is een opkomende benadering die innovatieve en inclusieve manieren van participatie mogelijk maakt. Het is een manier om echt samen te werken aan oplossingen voor problemen in de maatschappij. Daarmee biedt het mooie kansen om participatie naar het volgende level te tillen.

Niet één definitie

Social design is een verzamelnaam voor het gebruik van ontwerpmethodieken en -principes met als doel positieve sociale verandering te bewerkstelligen. Denk aan producten, diensten, systemen en processen die een breed scala aan sociale kwesties en uitdagingen aanpakken. Social designers leggen elk hun eigen accent op aspecten zoals co-creatie, participatie, duurzaamheid of inclusiviteit. Wat leidt tot diverse interpretaties en benaderingen van Social Design. Het is dus geen participatie, maar kan wel goed worden ingezet bij het ontwerpen van participatiebeleid wanneer je te maken hebt met complexe sociaalmaatschappelijke vraagstukken.

Verschillende perspectieven

Bij het aanpakken van deze complexe vraagstukken speelt de benadering vanuit verschillende perspectieven een cruciale rol. Neem bijvoorbeeld de kwestie van de Gouden Koets: terwijl sommigen het zien als prachtig erfgoed, ervaren anderen het als de verheerlijking van een zwarte bladzijde uit de Nederlandse geschiedenis. Social Designers streven ernaar deze vraagstukken te benaderen vanuit diverse invalshoeken. Om zo ruimte te bieden voor het onderzoeken van overlappingen en verschillen tussen perspectieven. Zodat alle betrokkenen zich kunnen vinden in de te ontwikkelen doelen.

Design thinking vs. social design

Social design en design thinking vertonen overeenkomsten maar ook verschillen. Het zijn beide benaderingen binnen het ontwerpveld, maar ze hebben verschillende focusgebieden en doelstellingen:

Design Thinking heeft een bredere focus op het oplossen van allerlei soorten problemen door middel van een creatief ontwerpproces.

Social Design richt zich specifiek op het aanpakken van sociale kwesties en het creëren van positieve sociale impact door ontwerpinterventies. Social designers betrekken ‘gebruikers’ zoals inwoners bij het oplossen van de kwesties. Net als design thinking zit in social design een gestructureerd ontwerpproces om uiteenlopende belangen en behoeften helder te krijgen. Waarna deze verwerkt worden tot deeloplossingen die als ‘prototype’ getest en bijgesteld worden, net zo lang tot er een bevredigend resultaat is. Dit zijn iteratieve (zichzelf herhalende) processen die ook in productontwerp worden toegepast.

De vijf doelen van een social designer

Elk social design heeft als primair doel het ‘common good’, waarbij zowel het collectieve als het individuele belang wordt nagestreefd. Aan de hand van hun onderzoek stelden Tromp en Vial vijf fundamentele doelen op die social designers nastreven. Deze doelen vormen de kern van het social design gedachtegoed en kunnen helpen bij het ontwerpen van impactvolle oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen.

Uit deze doelen volgen vijf kenmerken die belangrijk zijn voor het social design proces:

1. De mens staat centraal. Met name de behoeften, ervaringen en perspectieven van de doelgroep. Social Designers willen oplossingen creëren die echt aansluiten bij de behoeften van de doelgroep en een positieve impact hebben op hun leven en gemeenschap.

2. In co-creatie opzoek naar passende volgende stappen. Ontwerpers werken samen met diverse belanghebbenden, waaronder gemeenschappen, gebruikers, en experts, aan complexe maatschappelijke vraagstukken. Ze delen kennis, verkennen diverse perspectieven en identificeren de volgende stappen die nodig zijn om positieve verandering te bewerkstelligen. Co-creatie bevordert inclusiviteit, empowerment en eigenaarschap, waardoor de uiteindelijke oplossingen beter aansluiten bij de behoeften en context van de doelgroepen.

3. De verandering werkt beter voor de betrokken individuen én het systeem als geheel. Bijvoorbeeld: door samen met jongeren te werken aan een app die ze helpt bij beginnende schulden weten we zeker dat deze bij hen past, maar het lost de schuldenproblematiek in Nederland nog niet op. Voor effectiviteit op de lange termijn moet er ook iets veranderen in de aanpak van belangrijke schuldeisers en het beleid van banken en gemeenten. Met social design beogen we een positieve verandering op álle niveaus: impact op niveau van de straat, het systeem en alles dat daartussen zit.

4. Social design is vormvrij. Soms maken social designers nieuwe producten of diensten, maar soms ook een radioprogramma, een installatie, een proces, festival, plek of een nieuwe organisatie. Wat social designers bindt is het maatschappelijke doel waar ze aan werken, niet de vormen of middelen waarmee ze dat doen. Die zijn sterk afhankelijk van wat de context van het vraagstuk nodig heeft, en van het repertoire van de ontwerper.

5. Social design is multidisciplinair. Natuurlijk houden ook een hoop andere vakgebieden zich met maatschappelijke vraagstukken bezig, en dat is maar goed ook. De complexiteit van de vraagstukken vraagt daar ook om. Geen enkele partij kan in zijn eentje de grote problemen van onze tijd oplossen. Social designers zoeken daarom vaak samenwerkingen op, met experts die alles van het onderwerp weten, maar ook met minder voor de hand liggende vakgebieden. Denk aan antropologen, psychologen, veranderkundigen, gedragswetenschappers, jongerenwerkers, docenten en politieagenten.

1. Routinematige problemen, zoals wegonderhoud, hebben een grote overeenstemming in kennis en waarden. Bij dit type probleem is participatie minder noodzakelijk en de oplossing zit in standaardprocedures. Participatie kan hier wél worden ingezet voor feedback over bestaande procedures, om de efficiëntie en gebruikerservaring te verbeteren.

2. Bij matig gestructureerde middelproblemen bestaat veel kennis maar weinig overeenstemming over de waarden. Denk aan abortus of euthanasie. Een eenduidige oplossing vinden is daarom moeilijk. Het doel van participatie hier is om verschillende perspectieven en waarden te verzamelen, waardoor beleidsmakers de diverse standpunten beter leren begrijpen en zo compromissen kunnen sluiten.

3. Bij matig gestructureerde doelproblemen is er juist weinig kennis maar wel een gevoelde wenselijkheid om te handelen, wat kan leiden tot verdeeldheid. Een voorbeeld is het opslaan van kernenergieafval. Hier kan participatie helpen bij het betrekken van gemeenschappen bij het besluitvormingsproces en het creëren van draagvlak voor mogelijke oplossingen.

4. Ongestructureerde problemen, ofwel ‘wicked problems’ hebben minimale consensus over zowel kennis als waarden. Ze zijn buitengewoon complex en er is geen gemakkelijke oplossing. Denk aan kansenongelijkheid en vergrijzing. Participatie is hier cruciaal. Het helpt om de diverse ervaringen en perspectieven van de betrokkenen te begrijpen en gezamenlijk nieuwe benaderingen te ontwikkelen. Het probleem is te complex voor een concrete oplossing. Het doel is daarom om diverse belanghebbenden te betrekken, het inzicht te vergroten en innovatieve oplossingen te verkennen zonder per se overeenstemming te bereiken.