Vergroot de positieve impact van de onderstroom
Van controle naar vertrouwen en grassroots leadership
Iedere organisatie heeft een onderstroom. Datgene wat niet zichtbaar is, maar wel voelbaar is in gedrag, sfeer, overtuigingen en informele dynamiek. De intrinsieke energie van deze onderstroom kan medewerkers maken tot de motor van verandering. Het voeden hiervan, kan kansen bieden. Maar hoe kun je als manager deze energie stimuleren en zelfs benutten? Hoe sluit je actief aan bij de initiatieven die al in je organisatie ontstaan of bestaan?
Hans van den Boom, strateeg en partner bij BOOM reageert: “Door ruimte te geven, vertrouwen te tonen en formele structuren te verbinden met informele dynamiek. Want effectieve transformaties beginnen waar leiderschap en eigenaarschap samenkomen. Het is dus zaak de onderstroom te herkennen, kennen en te erkennen”.
Politici, bestuurders of managers volgen als maar genoeg individuen hun krachten bundelen.
Hoogleraar Transititiekunde
Verborgen veranderaars
Ook volgens Jan Rotmans is de grootste impact op systeemverandering te bereiken door initiatieven van individuen. In De Perfecte Storm beschrijft hij dit als ‘de onderstroom onder de golven’, waarbij initiatieven vanuit de samenleving uiteindelijk de politiek en de markt meenemen in de transitie. Dit benadrukt het belang van proactieve betrokkenheid van medewerkers in hun organisaties én in de maatschappij. Wacht niet op de leiders, begin juist zelf met zaken in gang te zetten.
Rotmans: “Neem nu roken. Vroeger rookte het merendeel van de bevolking en werd het zelfs aangemoedigd. Een kleine groep las over de gevaren voor de gezondheid en moedigde anderen aan om te stoppen. Pas toen 80% gestopt was, kwam de overheid met verbiedende maatregelen. Dit toont aan dat je niet op de politici, bestuurders of managers moet wachten. Die volgen als maar genoeg individuen hun krachten bundelen.” Het is volgens Rotmans een misvatting dat kleine groepen geen verandering in gang kunnen zetten: “Je hebt niet eens de helft van de mensen nodig voor een omslag, maar een kwart. Dat is het kantelpunt.”
Ook Debra Meyerson beschrijft in haar boek Tempered Radicals de verborgen veranderaars binnen organisaties. Ze brengen beweging zonder dat het op een revolutie lijkt. Tempered radicals zijn mensen die zowel hun werk goed willen doen als trouw willen blijven aan wie ze zijn. Zij proberen van binnenuit verandering teweeg te brengen, vaak langzaam en zonder veel ophef, maar met ongekend veel draagvlak en resultaat.
Constructief samenwerken met de onderstroom
Voor leiders is het de kunst om die onderstroom niet te negeren of proberen te managen alsof het een probleem is. De vraag is eerder: hoe kun je deze onderliggende stroming constructief voeden?
Van den Boom: “Het is zaak actief en oprecht te luisteren. Niet (alleen) via medewerkersonderzoeken, maar door échte gesprekken te voeren. Wat leeft er, wat wordt er niet gezegd? Probeer uit die gesprekken de informele leiders te herkennen. Vaak zijn het niet de managers, maar de mensen met morele autoriteit of sociale invloed die beweging kunnen brengen.
Zorg vervolgens dat het veilig is om afwijkende meningen te delen, ook als die ongemakkelijk zijn. Geef ook ruimte aan bottom-up experimenten. Maak het mogelijk om te leren zonder dat alles direct perfect hoeft. Fouten maken mag. Zorg dat formeel beleid aansluit op wat informeel leeft – en omgekeerd. Zo verbind je de boven- en onderstroom en ontstaat er geen spanning, maar juist synergie.
De onderstroom laat zich immers niet controleren, maar… wél begrijpen. Wie bereid is om naar mensen te luisteren, ontdekt waar echte energie en verandering vandaan komen. En beseft dat het niet alleen de top, maar juist ook de basis van de organisatie is die het verschil maakt. Misschien is de belangrijkste taak van bestuurders en managers niet om verandering te leiden, maar om ruimte te maken voor verandering die al gaande is.”
Grassroots leadership
Trainingsinstituut De Baak noemt dit heel mooi grassroots leadership. Dit houdt in dat het management een cultuur stimuleert waarin medewerkers worden aangemoedigd om proactief bij te dragen aan verandering en innovatie binnen de organisatie. Medewerkers die, ongeacht hun positie, zelf initiatieven nemen die bijdragen aan de missie en doelen van de organisatie. Belangrijke elementen hierbij zijn een betekenisvolle missie, vertrouwen, autonomie én last but not least: faciliterend leiderschap. Leiders binnen de organisatie ondersteunen en faciliteren deze bottom-up initiatieven zonder ze strikt te sturen.
Aan de slag met de onderstroom
Het kan lastig zijn om te weten waar je als leider moet beginnen om de impact van de onderstroom te vergroten en de energie te benutten voor positieve verandering. Van den Boom geeft daarom 10 tips:
- Vertrouw op de kracht van grassroots leadership
Geef medewerkers ruimte om vanuit zichzelf initiatieven te nemen die aansluiten bij de missie.
- Versterk eigenaarschap door autonomie
Durf los te laten en creëer kaders waarbinnen medewerkers zelf beslissingen mogen nemen.
- Luister actief en oprecht
Investeer in echte gesprekken en ontdek wat er onder de oppervlakte speelt.
- Herken en ondersteun informele leiders
Zoek naar medewerkers met morele autoriteit en geef hen ruimte om beweging te creëren.
- Maak veilige ruimte voor afwijkende meningen
Stimuleer dat medewerkers hun zorgen en ideeën durven te uiten zonder angst voor nadelige gevolgen voor henzelf.
- Stimuleer bottom-up experimenten
Sta kleine initiatieven toe en moedig leren van fouten aan.
- Verbind de bovenstroom en de onderstroom
Zorg dat formeel beleid en informele dynamiek elkaar versterken in plaats van tegenwerken.
- Erken de waarde van kleine stapjes
Grote transities ontstaan door vele kleine acties, niet door grote masterplannen alleen.
- Wees zelf een voorbeeld in hoop en vertrouwen
Laat in je gedrag zien dat je gelooft in positieve verandering en de kracht van medewerkers.
- Zie verandering als iets dat van twee kanten komt
Verandering wordt duurzaam als top-down en bottom-up elkaar versterken.
Benut de onderstroom
Van den Boom besluit: “Effectieve transformatie vraagt meer dan structuur en beleid. Het vraagt leiders die begrijpen dat verandering begint bij mensen die zich betrokken voelen en eigenaarschap tonen. Niet omdat het moet, maar omdat het klopt. De rol van het management verschuift daarmee van controle naar vertrouwen, van hiërarchie naar verbinding. Wie de onderstroom weet te benutten, creëert niet alleen beweging, maar ook draagvlak en richting!”
Ben jij een medewerker?
Je kunt meer betekenen voor de wereld dan je denkt. Word een tempered radical!
Ben jij een bestuurder, directeur of manager?
Word een grassroots leader en ondersteun en empower de mensen die iets op gang willen brengen. We hebben ze hard nodig om alle transities te doorlopen.
